تحولات خاورميانه و سلطه گرايي در روابط بين الملل (قسمت اول)
پروفسور حميد مولانا
اخيراً كتاب جديدي تحت عنوان «مشاور شاه: خاطرات جنگ، جاسوسي و ديپلماسي در خاورميانه» به قلم جك اوكانل، عامل اصلي آژانس مركزي اطلاعات آمريكا (سيا) كه سال ها مأمور آن سازمان در كشور ملك حسين، شاه سابق اردن بود، منتشر شده است. اوكانل كه از سال 1963 تا 1971 ميلادي (1342 تا 1350 شمسي) رئيس ستاد آژانس جاسوسي آمريكا (سيا) در امان پايتخت اردن بود كسي است كه به نوشته خودش «آخر هر ماه در ملاقات با شاه اردن مقداري پول نقد در يك پاكت سفيد معمولي كنارميزي كه نشسته بود براي ملك حسين گذاشته و هرگز درباره اين پول پرداختي با او صحبت نمي شد،» (ص 137). اسم رمز عمليات «سيا» در اين مورد «گوشت گاو» بود.
طبق نوشته اوكانل در اين كتاب، يكي از دوستان و همكاران نزديك او در طول زندگي و فعاليت هايش ريچارد هلمز رئيس اسبق سيا و سفيركبير آمريكا در ايران در زمان محمدرضا پهلوي بود. اشاره هاي متعددي در اين كتاب به هلمز و توصيه هايي كه او به اوكانل مي دهد ديده مي شود.
نويسنده كتاب يك عامل كهنه كار و باتجربه سيا است كه خاطرات خود را قبل از وقايع و دگرگوني هاي اخير در دنياي عرب تنظيم و سال گذشته در 89 سالگي درگذشت. يكي از نويسندگان روزنامه واشنگتن پست كه خود به امور مربوط به اطلاعات و جاسوسي آمريكا وارد است در مورد مؤلف اين كتاب مي نويسد كه «او يكي از زرنگ ترين عاملان سياسي است كه من با او برخورد كرده ام» (واشنگتن پست، 25 مه 2011). مؤلف كتاب هم در نوشته هاي خود تا اندازه اي به بي پروايي و مأموريت هاي مختلف خود افتخار كرده و با مباهات تمام، خود را همراز شاه حسين مي داند. اوكانل كه پس از پايان مأموريت خود در اردن بازنشسته مي شود، سال ها نماينده ملك حسين و در حقيقت به صورت پيشكار او در امور حقوقي و مالي انجام وظيفه مي كند. اوكانل براي اعضاي خانواده سلطنتي اردن به دست شاه حسين خانه مي خرد و به امور تحصيلي و زندگي فرزندان او مشغول مي شود.
نويسنده كتاب «مشاور شاه» تقريباً تمام عمر خود را در حرفه اطلاعاتي، جاسوسي و حقوقي گذرانده است. او نخست به عنوان يك دانشجوي علاقه مند به فوتبال وارد دانشگاه نوتردام (يكي از دانشگاه هاي معروف مسيحي و كاتوليك آمريكا كه تيم فوتبال آن در سطح ملي معروف است) در ايالت اينديانا مي شود و سپس تحصيلات خود را در رشته امور بين الملل و حقوق تا درجه دكترا در دانشگاه جرج تاون در واشنگتن ادامه مي دهد. اوكانل در بين اين مدت نيز دو سال در دانشگاه پنجاب پاكستان به آموختن زبان عربي و تاريخ اسلام پرداخته و درجه كارشناسي ارشد در اين رشته دريافت مي كند. او بلافاصله پس از پايان تحصيلات وارد خدمت سيا مي شود.
مطابق سنت و مقررات آمريكا،كتاب ها و خاطراتي كه از طرف عاملان و كاركنان سازمان هاي اطلاعاتي آمريكا درباره سياست خارجي و عمليات ايالات متحده منتشر مي شود معمولاً بايد به اطلاع آن سازمان برسد.
به همين جهت نيز محتويات كتاب اوكانل، «مشاور شاه «را نبايد مغاير سياست هاي آن زمان آمريكا تلقي كرد. خاطرات نويسي بازيگران سياسي مانند رؤساي جمهور، نخست وزيران و وزيران خارجه هميشه يك حرفه و مشغوليت اضافي آنها بوده است ولي در دهه اخير اين روش در بين كارشناسان اطلاعاتي، جاسوسان و عاملان عمليات پنهاني و نيمه پنهاني نيز معمول شده است.
اوكانل نخست شاه حسين را در 1958 ميلادي (1337شمسي) در زمان دولت ژنرال آيزنهاور كه تفنگداران آمريكا براي حفظ سلطنت خاندان اردن و رفع بحران بيروت وارد خاورميانه شدند، ملاقات مي كند و از آن زمان تا مرگ ملك حسين و در طول سال هاي جنگ هاي 1967 و 1973 ميلادي اسرائيل با اعراب (در زمان عبدالناصر و انورسادات) و مذاكرات صلح و شناسايي رژيم اسرائيل توسط مصر و اردن درصحنه حضور و دخالت داشته است. او همچنين با كودتاي آمريكايي28مرداد 1332 درايران و عاملان او آشنايي خوبي دارد و به اختصار به ارزيابي سياست كلي امريكا در منطقه خاورميانه مي پردازد.
با خواندن خاطرات 266صفحه اي اوكانل چند موضوع بيش از همه جلب توجه مي كند:(1) سياست آمريكا در خاورميانه در طول اين چند دهه حفظ پادشاهي اردن و ساير فرمانروايان مورد علاقه واشنگتن، مثل شاه ايران و هيئت حاكمه محافظه كار كشورهاي عربي، و نظام هاي مورد قبول ايالات متحده بوده است؛ (2) آمريكا از رشد هرگونه حركت ملي و مردمي كه منافع ايالات متحده را به خطر مي اندازد جلوگيري مي كند و براي سركوب آن از هيچگونه توطئه، دسيسه و دخالت نظامي و كودتا دريغ نمي كند؛ (3) حفظ رژيم اسرائيل همانند حفظ شاهان اعراب مورد توجه واشنگتن بوده و يكي از سياست هاي اصلي آمريكا است؛ (4) درجنگ 1967 اسرائيل با اعراب كه به اشغال سرزمين هاي بيشتري از فلسطين منجرگرديد، آمريكا به تل آويو چراغ سبز نشان مي دهد و جنگ 1973 اسرائيل با اعراب با نقشه هنري كيسينجر وزير اسبق آن كشور هماهنگ مي شود تا مصر و اردن مجبور شوند اسرائيل را جداگانه به رسميت شناخته و با آن معاهده صلح امضا كنند؛ (5) كشورهاي عربي در مقابله با اسرائيل و سياستگذاري و اهداف آمريكا هر يك به فكر اهداف و منافع ويژه خود هستند تا يك وحدت فكري و سياسي و جبهه واحد؛ آمريكا در اين نيم قرن با سياستگذاري سلطه گرايانه و يكسويه خود به قول نويسنده اين كتاب دشمنان خودش را در منطقه به وجود آورده است و (7) كليد قدرت درخاورميانه اكنون در دست ايران است و نه اسرائيل و آمريكا، نكته اي كه بايد به آن توجه كرد.