عقب نشيني با حفظ تابلو!
بازخواني نقش خاتمي در فتنه 88 ـ بخش پاياني
سيد ياسر جبرائيلي
راهپيمايي نهم ديماه در حالي با شكوه بي سابقه اي
برگزار شد كه راهپيمايي ديگري در 22بهمن ماه به مناسبت سالگرد پيروزي
انقلاب در راه بود. خاتمي نيز در اين ميان كه به مرگ فتنه يقين حاصل كرده
بود، زبان گشود و با ادبيات متفاوتي سخن كرد: «ان شاءالله امسال هم
ايرانيان با هر گرايش و موقعيتي سي ويكمين سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي را
گرامي خواهند داشت؛ امري كه به طور قطع متعلق به يك جناح يا بخش خاصي از
جامعه نيست.» 1 اين سخنان خاتمي در حقيقت نوعي تلاش براي نزديك كردن خود به
نظام محسوب مي شد.
پس از حضور چند ده ميليوني مردم در راهپيمايي
22بهمن 88 خاتمي در سخنراني هاي خود وقتي از كلمه انتخابات استفاده مي كرد
در لابلاي اين عبارات بود: «همه در كنار هم قرار بگيريم و سازوكارها، شيوه
ها و روش هايي را اتخاذ كنيم تا انتخابات منشأ حرف و حديث در جامعه ما نشود
و با تضمين نسبت به انتخابات آزاد و سالم دلبستگي جامعه بخصوص نخبگان را
به جمهوري اسلامي بيشتر كنيم و نيز بياييم فضا را در چارچوب قانون اساسي
آزاد و پرنشاط كنيم و حرمت و آزادي افراد و جريان ها را پاس بداريم؛ اين به
نفع همه است.» 2
خاتمي نيك دريافته بود كه طرح براندازي از طريق كودتاي
رنگي به شكست قطعي انجاميده و حال بايد در پي طريقي براي بازگشت به درون
نظام باشد. آخرين موضعي كه او در سال 88 و درباره انتخابات خرداد گرفت، اين
بود كه «در اين انتخابات اصلاح طلبي عنوان سبز را انتخاب كرد كه تعبير
قشنگ و خوبي است؛ سبز نماد طراوت و روشني و دوستي است. سبزي كه مطرح شد،
سبزي است كه دلبسته به انقلاب اسلامي است و نسبتي با سلطه طلبان و منحرفان
ندارد.» 3 موضعي كه از او انتظار مي رفت ماهها پيش به زبان بياورد و
نياورد.
درباره اين گام هايي كه خاتمي در مرز فتنه گران و نظام برداشت و
پس از شكست فتنه رو به نظام كرد، مي توان دو فرضيه متصور شد. اول آنكه
چنين سياستي، مشي شخص خاتمي، و هدف از اتخاذ آن نيز دلبستگي به جريان
برانداز از يك سو، و نداشتن اطمينان از پيروزي كودتاي رنگي از سوي ديگر
بوده است. و فرضيه دوم اينكه نخبگان و خواص اصلاح طلب، خاتمي را به عنوان
يك «سرمايه» براي بازگشت احتمالي به درون نظام حفظ كرده و به او توصيه
نموده از اتخاذ مواضع راديكالي پرهيز كند. بعدها اخباري به گوش رسيد كه
اصلاح طلبان علنا خاتمي را سرمايه اصلاحات براي بازگشت به درون حاكميت مي
خوانند4. اين اخبار بر تحليل هاي كيهان از پروژه جديد خط نفوذ به داخل
حاكميت- كه با عنوان «عقب نشيني با حفظ تابلو» در ادبيات سياسي كشور شهرت
يافته- مهر تاييد زد.
سياست خاتمي در دوران پس از فتنه بر اين مبنا استوار شد كه جريان اصلاحات را از «فتنه سبز» جدا كند.
برخي
كه گويا نقش پررنگ سيدمحمد خاتمي در حوادث مرتبط با فتنه 88 را به فراموشي
سپرده بودند، اين دست تحركات او را اتفاقي مثبت و مبارك ارزيابي كرده و در
قالب ايده «جذب حداكثري» رهبر معظم انقلاب، در پي ارائه نظريه بازگرداندن
خاتمي به درون نظام برآمدند. حتي اخباري منتشر شد مبني بر اينكه در جلسات
اصلاح طلبان مطرح شده كه برخي چهره هاي پشيمان از همراهي با فتنه 88، از
آيت الله سيدموسي شبيري زنجاني بخواهند واسطه بازگشت محمد خاتمي را به
دامان نظام و ساختار سياسي نظام اسلامي فراهم كند5.
به هر دليل، باز هم
خاتمي در جايگاه «مدعي» نشست؛ چنانكه او پنجم ديماه 1389 در ديدار با جمعي
از اصلاح طلبان مجلس هشتم براي بازگشت خود به دامان نظام و حضور اين طيف
در انتخابات آتي، شرط و شروط گذاشت! سايت رسمي خاتمي خبر ديدار مذكور را
اينگونه روايت كرد:
«سيدمحمد خاتمي كف خواست اصلاح طلبان را براي حضور
در انتخابات آتي اعلام كرد: 1- آزادي زندانيان و ايجاد فضاي آزاد براي همه
احزاب و گروهها و رفع محدوديت هاي نابه جا؛ 2- پاي بندي همگان بخصوص
مسئولان به قانون اساسي و اجراي همه جانبه و كامل آن بخصوص اهتمام به روح
قانون اساسي؛ 3- فراهم آوردن سازوكاري براي برگزاري انتخابات سالم و آزاد.»
6
به گفته حسين شريعتمداري و براساس تحليل تئوري هاي جين شارپ، يكي از
ويژگي هاي بارز كودتاهاي مخملي همين «عقب نشيني با حفظ تابلو» است. به
اين معنا كه در صورت شكست پروژه براندازي، يكي از شخصيت هاي شناخته شده
كودتا ماموريت حفظ حضور خود در عرصه سياسي را به عهده مي گيرد. اما در عين
حال، «تابلو اصلي كودتا» را نيز بر دست دارد تا مبادا بدنه همراهي كننده-
چه حامي بيروني و چه پياده نظام داخلي- سرخورده شود. اينجاست كه مي توان
معناي واقعي عبارت «سرمايه اصلاح طلبان براي بازگشت به نظام» و نيز رفتار
دوگانه خاتمي در طول هشت ماه فتنه را دريافت.
البته اين اقدام طلبكارانه
و تعجب برانگيز خاتمي باعث شد كساني كه نگاهي خوشبين به مواضع ظاهرا مثبت
وي طي ماههاي پس از نهم دي 88 داشته و مي خواستند از ظلمي كه او در حق نظام
و ملت روا داشت، اغماض كنند، اندكي به خود بيايند.
بازگشت خاتمي به
درون نظام يعني ارائه فرصتي دوباره به فردي كه امروز از شخصيت پرابهام وي
رمزگشايي شده و مشخص گرديده كه او جز «فروپاشي از درون» و «سوداي
سكولاريسم» در سر ندارد. خاتمي هنوز نسبت خود را با «اصول انقلاب و اسلام»
روشن نساخته و در بهترين و رويايي ترين حالت، اگر از گذشته ابراز ندامت كرد
و به اصول بازگشت، اولا؛ اين بازگشت نمي تواند و نبايد مانع از محاكمه و
مجازات وي باشد و ثانيا؛ نمي تواند به معناي از سرگرفته شدن فعاليت سياسي
چنين فردي باشد و بكارگيري چنين شخصي و هرگونه فعاليت سياسي و اجتماعي وي،
طبيعتا از منظر عقل و شرع مردود است. ضرب المثل معروفي است كه مي گويد:
«كفش دزد را مي بخشند، اما امام جماعتش نمي كنند.»
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1- سايت رسمي خاتمي، 11/11/1388
2- سايت بنياد باران، 3/12/1388
3- همان، 25/12/1388
4-سايت خبري- تحليل مشرق 5/8/1389
5-سايت مشرق، 19/8/1389
6-سايت رسمي خاتمي، 5/10/1389
بسم رب النور